segunda-feira, 6 de janeiro de 2020

LA FENIXA KONJUNCIONO


Phoenix bird (“Fenixa ucelo”), akrila *expresionista pikturo
da © Olga Saenz Carbonell, artisto naskinta en Kostarika,
elqua ipsa komentis ol per yena vorti: “De nememorebla
tempo ica simbolo esas trovebla en omna prima kulturi. Ol
esabas inspiro pri rivivesko; la voluntala sakrifiko di lo anciena
por voyifar a lo nova. En ica pikturo ni vidas la instanto
en qua la fenixo konsumesas en sua propra flamo, dezirante
morto, por ke lu povez vivar itere.” Nu, kad es necesa atencigar
ke ca fenixo, pro sua verda kresto e blua korpo, prizentas
anke profunda simbolismo interlinguala?...

La Latina konjunciono sed, quan Ido heredabis de Esperanto, esis oficala de 1908 til 1910.

Ye la 26ma di junio 1910 l’Akademio facis 30 decidi. Inter lora decidi, du koncernis direte la vorti sed e ma.

Decido 51: On repulsas ma apud sed; per 6 no, 3 yes.

Decido 52. On adoptas ma vice sed; per 6 yes, 3 no. (Progreso III, 322)

Ica decidi publikigesis en la agostala numero di Progreso. Konseque, de pos agosto 1910 la vorto sed judikesas kom obsoleta od arkaika.

Quankam ma oficaleskis erste en agosto 1910, la Idisti komencis uzar ol antee. Exemple, en la martala numero di Progreso, H. Peus skribis lo sequanta:

Multi de mea lernanti ofte intermixas sed e se. Me pregas ke l’Akademio balde decidez pri ma, precipue pro ke ja multi uzas ol. (Progreso III, 25).

Nu, me ne astonesas ke on komencis uzar ma ante olua oficalesko, nam ica vorto propozesis sat frue, ja en marto 1909, da Otto Jespersen (Progreso II, 14–15).

Tamen, quankam sed divenis obsoleta en agosto 1910, ol ne tote mortis, nam en la 70a yari dil 20ma yarcento Andreas Juste (1918–1998) rivivigis ol pro eufoniala motivi. Exemple, en sua chefverko La serchado (1972) Juste skribis en la 24ma strofo dil unesma kanto:

Sed obliviez ne, prego, ke
il es soldata falkono! (p. 14)

En gloso pri la koncernata strofo il explikis:

sed esas uzita hike vice ma, por evitar la hiato ma o, qua esus vere kakofonioza sono”. (p. 164)

Parenteze me atencigez ke, en la unesma verso dil supera strofo, Juste, pro koncizeso, uzas prego vice me pregas, analoge a danko (vice me dankas), gratulo (vice me gratulas) e saluto (vice me salutas), qui esas ordinare uzata e mem klasika expresuri.

Altra-parenteze me dicez anke ke Juste abominegis hiati ed agis omno posibla por evitar oli. Pro to il uzis i.a. anke l’adverbo jam (segun Interlingua) vice la oficala ja. Yen exemplo, anke ek La Serchado:

“Linguo, di qua jam on anuncis morto,
Pruvas vivar per humuroza sorto!” (p. IX)

Itere pri sed: ica rivivigita konjunciono divenis quaza literaturala vorto por Juste. Cetere, il uzis ol ne nur en poemi, ma anke en prozo. Yen exemplo ek lua esayo “Retrospekto”, inkluzita en la kolekturo La jaro (1984):

“Ma ni bezonas ne nur poemi, sed anke proza verki.” (p. *17)

Plu surpriziva esas la suba exemplo, ek lua esayo “La venenoza krono”, apendice di “La libro dil epistoli”, anke inkluzita en La jaro:

Yen la geniala viziono di la poeto: l’origino di lo mala trovesas ne nur en la krimini, sed plu precize en la lauro-krono.” (p. 153)

En ica frazo nul hiato esus timenda, do Juste probable egardis sed ne nur kom hiato-evitilo ma anke kom generala alternigivo di ma.

Anke lua kolego ed amiko Louis Pascau (1913–1983), sequante la exemplo di la magna poeto, uzis sed en sua poemi. Pose la fenixa konjunciono itere dormeskis e restis en plena letargio til ke, plu recente, Partaka komencis uzar ol en sua mesaji en plura forumi ed anke en sua literaturala verki. Yen du exempli ek lua certe lektinda (mem lektenda) Evangelio segun Partakael (2014):

“Omna pili di mea brakii desaparabis... Ma ne nur olti di mea brakii, sed anke olti di mea gambi, di mea pektoro e di mea cetera korpo...” (p. 14)

“[...] li konjektis, ke to semblas esar sorto di fantomo, ma me insistis, ke lu esas nula spektro, sed la Maestro...” (p. 43)

La duesma exemplo montras ke Partaka uzas sed ne nur por evitar hiato, ma anke pro altra motivi. Ka pro variemeso? Ka por evitar akumuleso di plura interproxima ma?

Nu, explikon pri la supera dubiti ni recevis erste juse (2019-01-05), kande Partaka, che ICO (Yahoo-grupo IdoCatalàOccitan), reaktante a mesajo da Álvaro Gámez, qua reprochabis ad il uzir la konjunciono sed en citajo de Einstein (“Korpo ed anmo ne esas du diferanta kozi, sed nur du diferanta moyeni por perceptar lo sama."), respondis ico:

“La formo sed konsideresas kom arkaika od obsoleta, ma ol existis en Ido ed ol duras uzesar, adminime da me ipsa. Meajudike, ol esas bona en Esperanto, Ido ed Interlingua (ultre la Latina).
Tamen, me ne uzas ol kom exakta sinonimo di ma, sed altra-maniere: tu, qua savas la Hispana, komprenos, se me dicas a tu, ke ma esas ‘pero’ e sed esas ‘sino’. Ultre tal grava nuanco, me evitas leda e povra repeto ma/ma en sama frazo. Exemple: Ma me ne amoras viri, ma mulieri (Ma me ne amoras viri, sed mulieri).”

Yen do! Segun Partaka, ma e sed expresas diferanta nuanci. Ica surpriziva ed interesanta expliko quik memorigis da me artiklo quan me skisabis en Interlingua, multa yari ante nun, precize pri eventuala difero... inter ma e sed! Ta artiklon me skriptis por lore projetata Dictionario de Synonymos de Interlingua, qua pose restis (e restos...) en embrionala stando. Forsan l’artiklo esos interesiva anke por mea Ido-lekteri, precipue (od eventuale nur) por ti qui diletas filologiala subtilaji (olqui, quankam advere nenecesa por efikiva komunikado, esas tamen nenociva e povas mem, en certena kazi, nutrar la mento e stimular reflektado). Me do rezolvis tradukar (e kelke adaptar) ol ad Ido. Tradukar de Interlingua ad Ido, cetere, e parenteze, esas tre interesiva e mem rekomendinda experienco (quan me nultempe facabis). Ante ke me prizentos la tradukuro, me mustas avertar ke me tote ne pledas por uzado dil du konjuncioni segun la expozota e explikota nuanci. Tote ne. Me koncias ke la difero inter li esas sat o mem tro subtila ed apene aplikebla en normala, fluanta komunikado, ke ol postulus tro multa suciado e reflektado ante e dum komunikar. Tamen me preferas ne celar l’artiklo o lasar ol en eterna torporo en mea *komputero, e do nun me prizentez ol nur kom filologiala friandajo. Altra skopon me ne havas. Yen ol:

________________________


ma, sed

Quankam praktikale ica konjuncioni uzesas indiferente por expresar opozeso o kontrasto inter du koncepti, li tamen prizentas difero etimologiale sustenebla e filologiale interesiva.

ma, fondita sur la korespondanta formo Italian — qua devenas de la Latina magis (“plu”) —, expresas l’adjunto di cirkonstanco qua kelke opozesas al antea koncepto sen nihiligar od impedar olta. Koncernesas do opozeso sat febla, adminime segun la intenco dal parolanto o skribanto. En tal kazi on povas preske sempre expresar la sama ideo per la prepoziciono malgre o per la konjunciono quankam. Yen exempli:

1) Me sentas me fatigita, ma felica. => Malgre mea fatigeso, me sentas me felica.

2) La puero es indolenta, ma lua noti skolal es ecelanta. => Malgre lua indolenteso, la puero havas ecelanta noti skolal.

3) La studio di la Latina donas a ni richa kultural valori, ma ne la komunikal kapableso quan ni atingas per Ido. => La studio di la Latina donas a ni richa kultural valori, quankam ol ne donas a ni la komunikal kapableso quan ni atingas per Ido.

sed es tre anciena vorto Latina devenanta del radiko Indo-European s(w)e, s(w)o. Ica radiko, prezenta en plura vorti Latina qui transiris ad Ido (sua, sekura, solitara, sobra), indikas ulo posedanta propra existo, ed ofte ol implikas ideo pri separo, apartigo o privaco. Ica ideo restas latenta en nia konjunciono, qua expresas forta opozeso inter du koncepti, tale ke l’una ofte nihiligas od impedas l’altra. En tal kazi on povas preske sempre expresar la sama ideo per la prepoziciono vice (o la kompozita konjunciono vice ke) o per l’adverbo kontree (o kontraste) Yen exempli:

1) Me kompris ne automobilo, sed biciklo. => Vice komprar automobilo, me kompris biciklo.

[komparez a: Me kompris automobilo, ma ne biciklo. => Quankam me kompris automobilo, me ne kompris biciklo.]

2) Il iris al cinemo, sed lua spozino restis heme. => Il iris al cinemo; lua spozino, kontree/kontraste, restis heme.

[komparez a: Il iris al cinemo kun amikino, ma il renkontris ibe sua spozino. (hike la parolanto o skribanto komprenigas, per ica ma, ke la viro renkontris sua spozino en la cinemo, quankam il evidente preferabus ne renkontrar el...)]

3) Venez dinear che me, sed ne venigez tua hundo. => Tu darfas venar a mea hemo por dinear: tua hundo, kontree/kontraste, ne darfas venar.

[komparez a: Il venis a mea hemo por dinear, ma il venigis sua hundo. => Quankam il venis a mea hemo por dinear, il venigis sua hundo.]

4) El ne parolas la Germana, sed elua patro parolas ol fluante. => El ne parolas la Germana; elua patro, kontree/kontraste, parolas ol fluante.

[komparez a: El parolas la Germana, ma ne la Franca. => Quankam el parolas la Germana, el ne parolas la Franca.]

Pos la supera expliko, on ne astonesos dal fakto, ke sed es plu apta (od esus plu apta, se ol ne sonus arkaike, obsolete o literaturatre...) kam ma por expresuri quala ne nur [...] anke o ne [...] nur. Yen exempli:

1) El parolas ne nur la Franca, sed anke la Hispana. => Vice parolar nur la Franca, el parolas anke la Hispana.

2) La unesma homo en la spaco flugis ne ad altra planeto, sed nur cirkum Tero. => La unesma homo en la spaco, vice flugar ad altra planeto, flugis nur cirkum Tero.



________________________

Finala Noto:

Lektinte la publikigita blogajo, Partaka sendis ad ICO (Yahoo-grupo IdoCatalàOccitan), per mesajo ye 2020-01-07, la sequanta expliki:


“1) Me nul-tempe uzas sed por evitar hiato: hiati esas ne-evitebla e reprezentas nula problemo.

2) Me ne asertas, ke ma e sed signifikas ulo diferanta, sed ke me uzas li por diferanta nuanci. Semblas a me, ke la Portugalana ne posedas tal nuanci (mas/mas), ma yes la Galisiana (pero/senón), la Hispana (pero/sino), la Kataluna (però/sinó), la Germana (aber/sondern) edc.

3) E relate tua artiklo tradukita de Interlingua, me konkordas pri l'unesma exemplo (e pri l'unesma e la duesma suba), ma ne pri l' punti 2, 3 e 4, ube me uzus ne sed, sed ma :-)"